Jąkanie

Dzieci nie chcą mówić, lecz nie dlatego, że głosu nie mają .

Zazwyczaj rodzic denerwuje się, kiedy jego trzy, czy czterolatek zaczyna się jąkać.  Czy są to obawy w pełni uzasadnione?

Częstą dolegliwością, którą zasadniczo zalicza się do nerwic ruchowych, jest jąkanie. Polega ono na „przerywaniu toku mowy i charakterystycznym zacinaniu się, zwłaszcza na spółgłoskach zwarto- wybuchowych (np.: b, p patrz tabelka nr 1).

Jąknie stanowi osobną grupę wad mowy. Początek jąkania przypada najczęściej na trzeci lub czwarty rok życia, choć nieraz następuje później. Może ono ujawnić się ponownie w okresie dojrzewania. W czasie, kiedy kształtuje się mowa istnieje duże prawdopodobieństwo, że może ona ulec (różnym) zaburzeniom. Na rozwój mowy wpływają następujące czynniki:

  • Ogólna ruchliwość dziecka,
  • Szybki rozwój słownika i myślenia

Według psychologów, szybciej rozwija się umiejętność rozumienia mowy niż zdolność  wysławiania się, dlatego też powstaje dysproporcja pomiędzy tym, co dziecko chciałoby powiedzieć, a tym, co może wysłowić. Dziecko, które reaguje silnie emocjonalnie prawie w każdej sytuacji, nie potrafi prawidłowo wymówić tego, co zamierza. Ten mały człowiek jest świadomy, że nie umie płynnie mówić, dlatego też powtarza wyrazy, aż do chwili zjawienia się właściwego słowa, które nie sprawia żadnych trudności w mówieniu. Jeżeli zapewnimy dziecku odpowiednie warunki środowiskowe (zminimalizowanie sytuacji stresowych, nastawienie życzliwe osób, z którymi dziecko ma kontakt społeczny), to zaburzenie mowy zupełnie zanika. Takie zjawisko nazywa się jąkaniem fizjologicznym.

„Podłożem  jąkania jest zaburzenie współpracy mięśni krtaniowych, oddechowych i artykulacyjnych”[2], tak twierdzi medycyna, natomiast logopedia mówi o zaburzeniach koordynacji pracy trzech narządów: oddechowego, fonacyjnego, artykulacyjnego.

Zaburzenia pracy aparatu oddechowego polegają na tym, ze w czasie wdechu i wydechu w przeponie pojawiają się dodatkowe skurcze mięśni. Dlatego też oddech jest krótki i nierytmiczny, przerywany. Czasami dziecko mówi na wdechu,  w tym przypadku strumień powietrza jest zatrzymywany.

Nieprawidłowe funkcjonowanie aparatu fonacyjnego charakteryzuje się tym, że skurcze mięśni fonacyjnych nie pozwalają na rozkurczenie się więzadeł głosowych. Występują dwa rodzaje zaburzeń fonacyjnych [3]:

  • Zaciśnięcie się więzadeł głosowych w ten sposób, że jedno zachodzi na drugie – głos wydobywa się z trudem, przy dużym oporze.
  • Brak zwarcia więzadeł głosowych – dziecko mówi szeptem, lub robi długie przerwy w mówieniu.

Zbyt duże napięcie mięśni aparatu artykulacyjnego uniemożliwia właściwe ruchy tych mięśni. Skurcze toniczne (napięcia) powstają przy głoskach  zwartych i zwarto-wybuchowych (patrz tabelka 1) np.:

p-p-pan, m-m-ma, k-k-koń.

Inaczej jest przy skurczach klonicznych, dziecko kilkakrotnie powtarza sylaby np.:

ko-ko-kora

Może być tak,  że objaw kloniczny przechodzi w objaw toniczny.

U dzieci jąkających się mowa charakteryzuje się wybuchowością albo monotonnością – cicha, nosowa. Często przy objawach tonicznych występują ruchy pomocnicze, które wspomagają i wyzwalają mowę np.:  szarpanie ubranka(guzika), stukanie nogą, kręcenie głową itp. Powyższe przykłady pokazują, w jaki sposób dziecko przygotowuje się do wyartykułowania pierwszego dźwięku. Nie tylko współruchy wyzwalają mowę, ale również dźwięki pomocnicze:

  • Mruczenie
  • Przydechowe samogłoski (aaa, yyy, eee)
  • Sylaby (no, no)
  • Całe wyrazy (tzw. protezy) np.: a więc, a więc

Dzięki dźwiękom wyzwalającym mowa jest ciągła i bez wtórnych zablokowani.

Przyczyny jąkania są bardzo zróżnicowane. Jąkanie pozostaje w ścisłym związku ze stanem lękowym i z napięciem oczekiwania

sytuacji, w której trzeba przemówić. Niekiedy jest one sprężone z innymi objawami nerwicowymi, np.:  z moczeniem nocnym, stanami lękowymi. Na przyczyny jąkania składają się też czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne.

Do czynników biologicznych zalicza się dziedziczność, dziedziczy się nie samo jąkanie, ale niepełnowartościowy system nerwowy, niską sprawność ruchową oraz chwiejność układu wegetatywnego.

Dzieci jąkające się wykazują dużą ruchliwość (hiperkinezję), albo skrajną powolność (hypokinezję), lub niewielkie zaburzenia ruchowe.

Do przyczyn psychospołecznych należą problemy człowieka jąkającego się w jego środowisku społecznym. Według K. Głogowskiego [4] jąkanie wynika z nastawienia osoby jąkającej się do rozmówcy. Jąkanie najczęściej występuje, gdy człowiek silnie reaguje na małe bodźce, odczuwa lęk (np.: przed przemówieniem), ma poczucie mniejszej wartości. Wśród osób jąkających się logopedzi wyróżniają ludzi zalęknionych, którzy obawiają się reakcji otoczenia, lub też człowieka maskującego ten lęk np. zachowaniem agresywnym. Może być również jednostka, która jest dobrze zaakceptowana przez społeczeństwo i w czasie publicznego mówienia nie zwraca uwagi

na swoje zaburzenia mowy. Według H. Spionek [5] przyczyny biologiczne i społeczne dzielą się jeszcze na dwa czynniki:

  • Czynniki usposabiający – pośrednie
  • Czynniki wyzwalające – bezpośrednie

Do czynników pośrednich zaliczyć można następujące przyczyny jąkania:

  • nieprawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego z powodu np.: przemęczenia, zaburzeń snu, silnych oddziaływań emocjonalnych;
  • niedyspozycja fizyczna spowodowana np. nieprawidłowym odżywianiem;
  • nowe sytuacje życiowe – bardzo często obciążają układ nerwowy np.: początek nauki szkolnej, rozmowa wstępna przed rozpoczęciem pracy;
  • silne przeżycia emocjonalne o charakterze negatywnym ujemnie wpływają na funkcjonowanie układu nerwowego.

Natomiast do czynników bezpośrednio wyzwalających pierwsze objawy jąkania zalicza się:

  • silne wstrząsy emocjonalne (psychotrauma),
  • szoki nerwowe, które najczęściej spowodowane są urazami fizycznymi (np. upadkiem).

Niektórzy logopedzi twierdzą, że przyczynę jąkania stanowi nerwica mowy (teoria logoneurozy). Nerwica jest skutkiem „długotrwałego napięcia procesów zachodzących w korze mózgowej, wywołanego silnymi bodźcami.”[1] 6 Silny bodziec to pojęcie subiektywne, zależy on od  odporności układu nerwowego . Logopedzi twierdzą, że jąkanie jest swoistą nerwicą, ale tylko wtedy, gdy włącza się świadomość, np. lęk przed mówieniem – osoba oczekuje niepowodzenia w mówieniu.

Wyróżnia się dwa rodzaje jąkania:

  • jąkanie organiczne – jest stałe i powstaje przez uszkodzenia niektórych okolic mózgu (kory mózgowej i ośrodków podkorowych);
  • jąkanie czynnościowe – jest ono niestałe powstaje w wyniku zaburzeń wegetatywnych.

Leczenie jąkania zależy od specjalistów dlatego też  podaję ćwiczenia ogólnousprawniające i porady, które można stosować po konsultacji logopedycznej:

  • logoterapia – polega na ćwiczeniach oddechowych, które regulują napięcie mięśni oddechowo-fonacyjno-artykulacyjnych;
  • logorytmika – to ćwiczenia słowno-muzyczno – ruchowe;
  • farmakoterapia – polega na stosowaniu leków farmakologicznych, które zmniejszają napięcie mięśniowe oraz usuwają lęk przed mówieniem (receptę przepisuje lekarz foniatra)
  • refleksoterapia – stosowanie techniki refleksoterapii (np.: akupunktura, elektropunktura) w celu pobudzenia biologicznie aktywnych punktów związanych z procesem mówienia;
  • mówienie szeptem, śpiew.

Według Ireny Styczek ćwiczenia logopedyczne mają za zadanie „nauczyć jąkającego się mowy płynnej, wolnej i swobodnej, bez napięcia nerwowego. Celem tych ćwiczeń jest także oddziaływanie na psychikę jąkającego się dla wyrobienia u niego odpowiedniego stosunku do własnej wady wymowy oraz zwalczenia przekonania, że jest ona nieusuwalna.” 7

 

1 tabelka nr 1

2.Mała Encyklopedia Medycyny, PWN, Warszawa 1979

 

[3] G. Demel, Elementy logopedii, WSiP, Warszawa 1977, s.47

[4] Logopedia, Uniwersytet Opolski, Opole 1999, s.468

 

5 H. Spionek, Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka, PWN, Warszawa 1965, s.175

6 G. Demel, Elementy logopedii, WSiP, Warszawa 1977, s.49

 

7 I. Styczek, Logopedia, PWN, Warszawa 1979, s. 330

 

Reklamy